zima

[spokojna muzyka grana na harmonijce i kalimbie] 

Narratorka: Tu Stowarzyszenie Pracownia Etnograficzna i nasz projekt Rok z etnografią. Zapraszamy na słuchowisko dla dzieci. Zima

[krakanie wron, szum wiatru]

Narratorka: Nadeszła zima. Mróz szczypał w nosy, a wieś otulił miękki śnieg. Wszystko wokół stało się białe i ciche.  

[dźwięk chodzenia po śniegu, skrzypienie śniegu, krakanie wron]

Narratorka: Zaczynał się Adwent – czas oczekiwania na Boże Narodzenie. W niektórych częściach Polski jego początek ogłaszano dźwiękiem ligawki. 

[dźwięk grania na ligawce]

Narratorka: Dawniej zima na wsi była porą odpoczynku od ciężkich prac polowych. Dni były krótkie, a wieczory – długie i ciemne. Ludzie spędzali większość czasu w swoich domach. Razem z nimi, pod tym samym dachem albo w oborze, chroniły się też zwierzęta – świnie, krowy, konie i inne… 

[rżenie konia, chrumkanie świni, beczenie owcy, gęganie gęsi]

Narratorka: Dla nich również było zbyt chłodno, by zostawać na dworze! Brrr, ale mroźno! Chodźmy się ogrzać!  

[skrzypienie otwieranych drewnianych drzwi, skwierczenie pieca, stukanie o żeliwny piec]

Narratorka: W domu najcieplej było przy piecu. Można było przy nim usiąść i ogrzać ręce, a na kuchni obok przygotować ciepły posiłek. Za piecem był… zapiecek! Było to miejsce do spania za piecem lub na nim. Nie tylko ludzie lubili tam spać… 

[miauczenie i mruczenie kota]

Narratorka: Zimą dorośli mieli więcej czasu, by zająć się różnymi pracami w domu. 

[piłowanie drewna]

Narratorka: Naprawiano narzędzia i meble. Robiono porządki, które latem często odkładano na później. Kobiety przędły len albo wełnę, czyli robiły z nich nici. Używały do tego kołowrotków. 

[dźwięk drewnianego kołowrotka, przędzenie nici] 

Narratorka: Zajmowały się też darciem pierza. Polegało to na oddzieleniu miękkiej część pióra od twardej. Tak powstawał puch, który świetnie nadawał się do wypełnienia kołder i poduszek. 

[ubijanie twardej poduszki]

Narratorka: Zimowe prace często wykonywano wspólnie, razem z innymi osobami ze wsi. Był to czas spotkań, opowieści, śpiewów i żartów. Dzieci zaś uwielbiały zabawy na śniegu! Rzucały się śnieżkami, ślizgały się na lodzie, zjeżdżały z górek… Większość dzieci nie miała wtedy sanek, ale to nie był duży problem – zjeżdżały na czym tylko się dało!

[piski i śmiechy dzieci na podwórzu, dźwięk dzwonków przy saniach]

Narratorka: Najważniejszym zimowym świętem było Boże Narodzenie. Przygotowań do niego było sporo, więc zaczynano je z wyprzedzeniem. Należało do nich też robienie świątecznych ozdób. Wykorzystywano to, co było pod ręką – słomę, gałązki świerka, orzechy, jabłka czy kolorową bibułę.  W wielu domach na święta pojawiały się też… pająki! Ale nie, nie takie prawdziwe. Pająkami nazywano podwieszane pod sufitem ozdoby wykonane ze słomy i dodatków. W końcu nadchodził długo wyczekiwany dzień – 24 grudnia: Wigilia Bożego Narodzenia!

[melodia Lulajże, Jezuniu grana na instrumentach ludowych]

Narratorka: Tego wieczoru rodzina siadała do uroczystej kolacji. Dzielono się opłatkiem i składano sobie życzenia. Wierzono, że trzeba spróbować każdej potrawy, żeby w nowym roku niczego nie zabrakło. Ludzie uważali też, że tej nocy zwierzęta potrafią mówić ludzkim głosem. Po wieczerzy gospodarze szli do obory i dzielili się opłatkiem także z nimi. Miało to przynieść im zdrowie i pomyślność w kolejnym roku.

[beczenie owcy, dzwonienie dzwonków sań, rżenie konia]

Narratorka: Późną nocą ludzie szli do kościoła na mszę zwaną pasterką.

[dźwięk dzwonów kościelnych]

Narratorka: Był to wyjątkowy moment  –  w ciemności błyszczały gwiazdy, niosły się dźwięki kolęd.

[dzieci śpiewają kolędę „Skrzypi wóz, wielki mróz, wielki mróz na ziemi”]

Narratorka: W następnych dniach po wsiach chodzili kolędnicy. Przebierali się za różne postaci – anioły, diabły, królów, pastuszków i zwierzęta. Śpiewali kolędy i odwiedzali domy gospodarzy, żeby złożyć im życzenia pomyślności w nowym roku. Kiedy kończyły się święta, zaczynał się karnawał – czas tańców, śmiechu i jedzenia! Po wsiach chodziły wesołe korowody, a ludzie przebierali się za zwierzęta: kozy, konie, bociany czy… turonie! Turoń był włochaty, czarny, miał rogi i… kłapał paszczą! 

[klekot drewnianej „paszczu turonia”]

Narratorka: Ale nie bójcie się – turoń był wymyślony… W rzeczywistości nie ma takiego zwierzęcia. 

[wesoła muzyka ludowa, grana na instrumentach ]

Narratorka: Najhuczniejsze zabawy odbywały się w ostatki, czyli ostatnie dni karnawału. Wtedy też obchodzono tłusty czwartek – dzień pączków i faworków. Mmm, pycha!

[spokojna muzyka grana na harmonijce i kalimbie] 

Jeśli chcesz dowiedzieć się więcej o Roku z etnografią, zajrzyj na stronę czteryporyroku.etnograficzna.pl Słuchowisko zrealizowało Stowarzyszenie „Pracownia Etnograficzna” w ramach projektu „Etnografia dla dzieci i młodzieży polonijnej”. Zadanie dofinansowane w ramach sprawowania opieki Senatu Rzeczypospolitej Polskiej nad Polonią i Polakami za granicą w 2025 roku. Utwór dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowa.