lato

[spokojna muzyka grana na harmonijce i kalimbie] 

Narratorka: Tu Stowarzyszenie Pracownia Etnograficzna i nasz projekt Rok z etnografią. Zapraszamy na słuchowisko dla dzieci. Lato

[cykanie świerszczy, w oddali nawoływanie synogarlicy]

Nadeszła noc świętojańska – najkrótsza noc w roku i początek lata. Zgodnie z legendą to właśnie tej nocy w głębi lasu zakwitał magiczny kwiat paproci, który  miał przynosić szczęście i bogactwo. Wiele odważnych osób wyruszało po zmroku na jego poszukiwania, ale odnaleźć mógł go tylko ktoś o dobrym sercu… Ciekawe, jak mógł wyglądać ten niezwykły kwiat…? Noc Świętojańska była też czasem zabaw i wróżb. 

[trzaskający ogień w ognisku, śmiech grupy ludzi]

Ludzie spotykali się przy ogniskach, śpiewali i tańczyli, a iskry leciały wysoko w rozgwieżdżone niebo. Wierzono, że tej nocy ogień ma wyjątkowe właściwości: odpędza zło. Ogniska rozpalano w pobliżu wody, na przykład rzeki czy jeziora. Dziewczęta plotły wianki z polnych kwiatów i ziół, a potem puszczały je na wodę i obserwowały, dokąd popłyną.

[dźwięk płynącej wody]

Kawalerowie biegli zaś brzegiem, wypatrywali wianków i próbowali je wyłowić, wierząc, że ten, kto złapie wianek, w przyszłości ożeni się z dziewczyną, która go uplotla. Cieszono się latem i magią tej niezwykłej nocy. Choć lato zaczynało się w ten wyjątkowy sposób, nie przypominało dzisiejszych wakacji. W rzeczywistości dla wielu mieszkańców wsi był to czas ciężkiej pracy, m.in. przy uprawie warzyw i owoców oraz zbóż, z których potem robiono mąkę na chleb. 

[śpiew ptaków, latające muchy, szumiący lekki wiatr]

Gdy zboże wyrosło, zaczynały się żniwa, czyli zbieranie plonów. Najpierw odbywały się zażynki, podczas których rolnicy szli na pole w odświętnych strojach, śpiewając i grając, a gospodarz ścinał pierwsze kłosy sierpem. 

[dźwięk ścinania zboża]

Pierwszy snop nazywano diduchem – przynoszono go do domu, ustawiano kłosami do góry a potem zdobiono go na święta Bożego Narodzenia. Praca w polu była bardzo ciężka – dawniej ludzie wszystko robili własnymi rękami bądź z pomocą zwierząt.

[rżenie konia]

Dopiero w później pojawiły się maszyny rolnicze, takie jak na przykład… traktory! 

[dźwięk odpalanego silnika traktora]

Na koniec żniw organizowano dożynki. Gospodynie robiły wieńce z różnych rodzajów zbóż, kwiatów i owoców. Przygotowywano uczty z muzyką i tańcami, a mieszkańcy dziękowali za plony.

[śpiew pieśni “Plon niesiemy plon”, w tle śpiew ptaków] 

Z zebranego zboża można było upiec chleb. Zanim jednak trafił on na stół, trzeba było przygotować ziarna. Najpierw oddzielano je od kłosów – nazywano to młócką. Potem przychodził czas na ich mielenie, czyli robienie mąki. Jak mielono ziarna? Na przykład na domowych żarnach.

[dźwięk żaren – obcieranie ciężkich kamiennych bloków, przesypywanie ziarna]

Żarna składały się z dwóch kamieni ułożonych jeden na drugim. Przez otwór w górnym kamieniu wsypywano ziarna. Gdy kręciło się górnym kamieniem, ziarna powoli zamieniały się w mąkę. Chleb jedzono sam albo z dodatkami – na przykład z masłem. Masło również robiono w domu. Potrzebne była do tego śmietana i maselnica, czyli specjalne naczynie.

[dźwięk maselnicy – gęsty płyn ubijany drewnianym tłuczkiem w drewnianym naczyniu]

Śmietanę ubijano, dopóki nie zmieniła się w masło. Mmmm… kromka ciepłego chleba ze świeżym masłem – mniam!  

[muczenie krowy, beczenie owcy, gdakanie kur, śpiewy ptaków]

Latem dużo pracy było też przy zwierzętach. Często pomagały w niej dzieci. Wypasały krowy, zaglądały do kur, pilnowały gęsi i kaczek. Obowiązków było sporo, ale dzieci potrafiły połączyć pracę z zabawą. Gdy zwierzęta spokojnie pasły się na łące, zaczynały się śmiechy. 

[dziecięcy śmiech, szelest siana]

Bawiono się tym, co leżało pod ręką. Patyk mógł stać się mieczem albo wędką, a kamyki – skarbem. Można było biegać po łące, zbierać kwiaty albo wymyślać własne gry. Grano w klasy i w berka, chowano się wśród stogów siana. Ale najpierw wyliczanka, bo przecież ktoś musiał zacząć!

[dziecięce głosy mówią wyliczanki: Entliczek pentliczek, czerwony stoliczek! Na kogo wypadnie, na tego bęc! i Pałka, zapałka, dwa kije, kto się nie schowa, ten kryje!]

[spokojna muzyka grana na harmonijce i kalimbie] 

Narratorka: Jeśli chcesz dowiedzieć się więcej o Roku z etnografią, zajrzyj na stronę czteryporyroku.etnograficzna.pl Słuchowisko zrealizowało Stowarzyszenie „Pracownia Etnograficzna” w ramach projektu “Etnografia dla dzieci i młodzieży polonijnej”. Zadanie dofinansowane w ramach sprawowania opieki Senatu Rzeczypospolitej Polskiej nad Polonią i Polakami za granicą w 2025 roku. Utwór dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowa.